چنان‌كه هست ، انجام دهيم ؟ . . . و آيا ممكن است خداوند به مشقّتى كه ما مىبينيم ، توجه نكرده و به موضع جديدى اهتمام نورزد ؟ هرگز . . . بدون ترديد ، در چنين شرايطى ذاتا طبيعت بخششگر شريعت قرآنى ، با تمام وضوح جلوه‌گر مىشود ، و از سويى آزادى در چهرهء واقعى خود به منظور تعديل واجب به دنبال شرايط زندگى جديد خودنمايى مىكند ، يعنى اين‌كه عمل متعرّض نوعى از دخل و تصرف با ژرفايى كمتر يا بيشتر مىشود ، و چنين چيزى برحسب مقتضيات شرط ، چه نوعى تغيير باشد ، يا تخفيف ، مدت‌دار باشد و يا تا لغو كردن حكم پيش رود . اين اعتبارات به ذات خود قابل تطبيق بر عمل است ، چه دگرگونى موضع نهايى تا ابد و يا نسبى و مخصوص اين حالت يا آن حالت ؛ اين گروه از مردم و يا اشيا باشد ! براى اين منظور مثلى را مطرح مىكنيم كه به شكل نهايى فهم تكليف واجب در آن مثل ، آسان و سهل خواهد بود . ما هريك از ديگرى مىپرسيم از نظر عدد و شمارش چه نسبتى است كه به مقتضاى آن هر جامعهء مسلمانى كه تحت تسلط قرار گرفت ، لازم است تا در برابر دشمنش به نسبت يك به ده به موجب اين آيه « إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا » « 1 » قيام مسلحانه كند . اين همان نخستين راه‌حلّى است كه قرآن كريم به نخستين سپاه اسلامى پيشنهاد كرده ؛ موقعى كه جز چند ده نفر از مردان جنگى وجود نداشت . ولى عجيب است كه همين مردم وقتى كه در طول زمان بيشترين عزت را از نظر تعداد نفرات دارند . به‌گونه‌اى هستند كه هرگز به جاى اول برنمىگردند ، همين مردم جوانمرد سرشار از حماسه در وضعى قرار گرفته‌اند كه آن صفات فراوانى را كه قبل‌ها فراهم كرده‌اند ، به كلى از دست مىدهند و اين وضعيت را مىشود به نوعى از گرايش به تنبلى و سستى تفسير كرد كه برخاسته از كثرت جمعيتهايى است كه در مورد مقصدى كه مىرود به ظهور برسد ، به يكديگر كمك مىكنند و گويى كه هر فردى از ايشان بخشى از تلاش خود را هدر مىدهد . بنابراين چگونه ممكن است

--> ( 1 ) - انفال ( 8 ) / آيهء 65 : « اگر از شما بيست نفر سرباز بااستقامت باشند ، بر دويست نفر غلبه خواهند كرد ، و اگر از شما صد نفر باشند بر هزار نفر از كافران پيروز خواهند شد . » اين آيه اهميت تبليغ و تقويت هرچه بيشتر روحيّهء سربازان را به عنوان دستورى اسلامى بازگو مىكند . ( م ) .